چه کسانی از اختلال انرژی در جنگ آمریکا و ایران سود می‌برند؟

به گزارش نماد اقتصاد، جنگ آمریکا و ایران طی شش ماه گذشته اختلال گسترده‌ای در عرضه جهانی انرژی ایجاد کرده است؛ بحرانی که هزینه سوخت را برای رانندگان، شرکت‌های هواپیمایی و خانوارها افزایش داده، اما در سوی دیگر برای برخی از بزرگ‌ترین شرکت‌های نفتی جهان به فرصتی برای کسب سودهای چشمگیر تبدیل شده است.

بخش مهمی از این تحولات به اختلال در انتقال نفت و گاز از تنگه هرمز مربوط می‌شود. پیش از آغاز جنگ، حدود یک‌پنجم نفت و گاز جهان از این آبراه راهبردی عبور می‌کرد، اما درگیری‌ها بخش عمده تردد در این مسیر را متوقف کرده و کاهش عرضه جهانی، قیمت انرژی را به‌شدت افزایش داده است.

قیمت نفت برنت، شاخص اصلی بازار جهانی نفت، که پیش از جنگ حدود ۷۰ دلار در هر بشکه بود، در ماه‌های مارس، آوریل و مه به بیش از ۱۰۰ دلار رسید و در مقطعی نیز قیمت ۱۲۶ دلار برای هر بشکه را تجربه کرد.

پیامدهای این بحران تنها به بازار نفت محدود نمانده است. در برخی کشورها سهمیه‌بندی بنزین اعمال شده و در کشورهایی همچون نپال و سریلانکا، کمبود سوخت حتی موجب تعطیلی برخی ادارات دولتی شده است. استرالیا نیز در مقاطعی با محدودیت‌های مربوط به تأمین سوخت روبه‌رو بوده است.

جهش سود اکسون‌موبیل و شورون

در شرایطی که مصرف‌کنندگان با افزایش هزینه‌های انرژی مواجه شده‌اند، شرکت‌های بزرگ نفتی آمریکا عملکرد مالی بسیار متفاوتی را تجربه کرده‌اند.

اکسون‌موبیل اعلام کرد سود این شرکت در سه‌ماهه دوم سال به ۱۴.۵۳ میلیارد دلار رسیده و تقریباً دو برابر شده است. این شرکت افزایش بی‌سابقه تولید گازوئیل را یکی از عوامل اصلی رشد سود خود اعلام کرده است. درآمد اکسون‌موبیل نیز با رشد ۴۲ درصدی به ۱۱۶.۰۲ میلیارد دلار رسیده است.

شورون نیز از دیگر شرکت‌هایی است که از شرایط جدید بازار انرژی منتفع شده است. سود این شرکت مستقر در هیوستون با افزایشی نزدیک به چهار برابر به ۱۲.۰۷ میلیارد دلار رسید و درآمد آن نیز با رشد ۵۶ درصدی، ۷۰.۰۶ میلیارد دلار اعلام شد.

افزایش سود تنها به شرکت‌های آمریکایی محدود نشده است. شش شرکت بزرگ نفتی اروپا در مجموع طی سه‌ماهه نخست سال ۲۲ میلیارد دلار سود به ثبت رسانده‌اند که بیش از ۴۰ درصد نسبت به مدت مشابه سال قبل افزایش نشان می‌دهد.

با این حال، همه پالایشگاه‌های جهان شرایط مشابهی ندارند و برخی از آن‌ها از زمان آغاز جنگ برای تامین نفت خام مورد نیاز خود با مشکل مواجه شده‌اند.

تیموتی فیتزجرالد، استاد اقتصاد کسب‌وکار دانشگاه تنسی، در گفت‌وگو با آسوشیتدپرس گفته است پالایشگاه‌هایی که توانسته‌اند نفت خام کافی برای ادامه فعالیت خود تامین کنند، اکنون از حاشیه سود بسیار بالایی برخوردارند.

پالایشگاه‌های آمریکا در زمره اصلی‌ترین برندگان این وضعیت هستند، به‌ویژه زمانی که محصولاتی همچون گازوئیل و سوخت جت تولید می‌کنند.

قیمت این دو فرآورده در آمریکا در مقایسه با پیش از مسدود شدن تنگه هرمز حدود ۴۱ درصد افزایش پیدا کرده است.

فیتزجرالد می‌گوید: اگر شرکتی باشید که ظرفیت پالایشی زیادی در اختیار دارد، اوضاع برایتان بسیار خوب به نظر می‌رسد.

پالایشگاه‌های آمریکا اکنون نزدیک به حداکثر ظرفیت خود فعالیت می‌کنند. آسیب دیدن تعدادی از پالایشگاه‌ها در خاورمیانه و روسیه نیز موقعیت رقابتی پالایشگاه‌های آمریکایی را تقویت کرده است.

در مقابل، شماری از کشورهای آسیایی برای تامین حجم مورد نیاز نفت خام خاورمیانه برای پالایشگاه‌های خود با دشواری روبه‌رو شده‌اند.

برتری پالایشگاه‌های آمریکایی در بحران انرژی

تولیدکنندگان نفت تنها شرکت‌هایی نیستند که از این بحران سود می‌برند؛ بخش پالایش نیز شاهد افزایش چشمگیر سود بوده است.

شرکت‌هایی همچون اکسون‌موبیل و شورون از این منظر موقعیت ویژه‌ای دارند، زیرا علاوه بر استخراج و تولید نفت، مالک ظرفیت‌های گسترده پالایشی نیز هستند.

پالایشگاه‌ها نفت خام را به محصولاتی همچون بنزین، گازوئیل، سوخت هواپیما و سوخت گرمایشی تبدیل می‌کنند. افزایش قیمت این محصولات باعث شده است سود فصلی بخش پالایش شورون در سال ۲۰۲۶ به حدود شش برابر افزایش یابد؛ آن هم در شرایطی که این شرکت نفت خام کمتری پالایش کرده و حجم فروش محصولاتش نیز کاهش یافته است.

بحث مالیات بر سودهای بادآورده شرکت‌های نفتی

افزایش شدید سود شرکت‌های نفتی بار دیگر بحث وضع مالیات ویژه بر درآمدهای حاصل از بحران انرژی را در آمریکا مطرح کرده است.

دموکرات‌های کنگره آمریکا در ماه مارس طرح‌هایی ارائه کردند که براساس آن، شرکت‌های بزرگ نفتی باید بر سودهای حاصل از سال ۲۰۲۶ به بعد مالیات بیشتری پرداخت کنند. در این طرح پیشنهاد شده است درآمد حاصل از این مالیات در نهایت به مصرف‌کنندگان بازگردانده شود.

قیمت متوسط هر گالن بنزین معمولی در آمریکا پیش از آغاز حملات آمریکا و اسرائیل به ایران کمتر از سه دلار بود، اما تا پایان ژوئیه به ۴.۱۱ دلار رسید؛ رقمی که حدود یک دلار بیشتر از مدت مشابه سال گذشته است.

تجربه اروپا در دریافت مالیات از سودهای بادآورده

ایالات متحده نخستین کشوری نخواهد بود که در دوره افزایش شدید سود شرکت‌های انرژی، مالیات ویژه‌ای بر آن‌ها اعمال می‌کند.

بریتانیا و شماری از کشورهای اروپایی در سال ۲۰۲۲ و همزمان با جهش قیمت انرژی، مالیات‌های موقتی موسوم به مالیات بر سود بادآورده را برای شرکت‌های فعال در حوزه سوخت‌های فسیلی اعمال کردند. دولت بریتانیا بعدها اجرای این مالیات را تا سال ۲۰۳۰ تمدید کرد.

با این حال، مدیران شرکت‌های نفتی با چنین سیاستی مخالف هستند. دارن وودز، مدیرعامل اکسون‌موبیل، در واکنش به پیشنهاد وضع مالیات‌های جدید گفته است مجازات شرکت‌هایی که در دوران بحران به تامین انرژی کشورها ادامه داده‌اند، رویکردی «بسیار کوتاه‌بینانه» خواهد بود.

در مجموع، بحران جاری انرژی بار دیگر شکاف میان هزینه‌هایی را که مصرف‌کنندگان و اقتصادهای واردکننده انرژی متحمل می‌شوند و سودی که برخی تولیدکنندگان و پالایشگران بزرگ به دست می‌آورند، برجسته کرده است؛ وضعیتی که بحث درباره نحوه توزیع منافع و هزینه‌های بحران‌های ژئوپلیتیکی در بازار جهانی انرژی را بار دیگر به مرکز توجه سیاست‌گذاران بازگردانده است.